تعلیم و تحصیل موثرترین ابزار انسان‌ها برای حل چالش‌های حال و آینده محسوب می گردد، از آنجا که جامعه افغانستان غرق در گرداب سنت‌های قبیلوی هستند؛ رشد علمی و فکری نسل جوان، تنها راه حل بحران می باشند. اما محروم ساختن جوانان به ویژه دختران از تعلیم و تحصیل تاثیرات منفی را در قبال دارد. تلاش برای فراهم سازی تحصیلات رسمی زنان و دختران در افغانستان، در سال ۱۲۹۸هـ..ش در زمان امان الله خان صورت گرفت. در این دوره فراز و فرودهای را طی نمود.

روی کار آمدن نظام جمهوریت در افغانستان(۲۰۰۱ میلادی) ؛ فصل تازه یی را در تاریخ این کشور رقم زد. نقش زنان در عرصه های سیاسی و اجتماعی گسترش یافت، با فروپاشی نظام جمهوریت و به قدرت رسیدن دوباره طالبان در ( ۱۵ اگست ۲۰۲۱میلادی)؛ دوباره فضای سیاسی و اجتماعی برای زنان محدود گردید. از ممنوعیت تحصیل، کار و مسدود نمودن دروازه‌های مکاتب، به روی دختران می‌توان نام برد. اینگونه عمل‌کرد به مرور زمان مانع خودکفایی و پیشرفت جامعه افغانستان می‌گردد.

از سوی دیگر آگاهی و دانایی به زنان امکان می‌دهد تا نقش‌ مثبتی را در تربیت نسل‌های آینده ایفا کنند. زنان تحصیل ‌کرده معمولاً آگاهی بیش‌تری نسبت به زنانی تحصیل نکرده درباره مسایل بهداشتی، تغذیه ، تربیت کودکان و مدیریت خانواده دارند. برعکس، ناآگاهی زنان از مسایل فوق جامعه را بسوی بنیادگرایی، فقرفرهنگی و افراطگرایی سوق خواهد داد. در حال حاضر وضعیت مبهم تحصیلی در کشور سبب گردیده که اکثریت دختران به ازدواج قبل از وقت، کارهای شاقه و غیره موارد تن بدهند. این امر در آینده میتواند سبب گسترش بی سوادی، تربیت ناسالم نسل‌های آینده ،رشد افراطیت و مشکلات اجتماعی گردد.

۱. تشدید نابرابری جنسیتی

محدودیت‌های آموزشی باعث افزایش نابرابری جنسیتی در افغانستان می‌شود. دخترانی که از آموزش محروم می‌شوند، فرصت‌های کمتری برای مشارکت در زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دارند و این نابرابری‌ها می‌تواند زنان را در جایگاه ضعیف‌تری نسبت به مردان قرار دهند، به مرور زمان به نارضایتی اجتماعی منجر می‌گردد. تحقیقی از سوی سازمان یونیسف نشان می‌دهد که آموزش زنان تأثیر مستقیم و مثبتی بر کاهش نرخ فقر و بهبود شرایط صحی و اجتماعی جوامع انسانی دارد.

۲. ازدواج زودهنگام و افزایش کودک همسری 

ازدواج زودهنگام را نیز می‌توان از پیامدهای ممنوعیت تعلیم و تحصیل دختران در افغانستان دانست، که این امر خود زمینه‌ساز خشونت در خانواده است. مسئله تعلیم و تحصیل فعلا برای دختران و زنان مبهم هست و از طرف دیگر مهاجرت‌های که فقط به خاطر ادامه تحصیل دختران به خارج از کشور صورت می‌گرفت، با توجه به جو‌های ضدمهاجرتی که در اکثر کشورهای دنیا وجود دارد هم امید به آینده تحصیلی دختران را برای خانواده‌ها مبهم می‌کند، از همین‌رو مسدود بودن دروازه‌های مکاتب و دانشگاه‌ها بروی دختران، سبب افزایش ازدواج‌های اجباری در افغانستان گردیده است.

۳. رشد نامتوازن جمعیت

از طرف دیگر ازدواج در سن پایین باعث می‌شود تا نرخ زاد و ولد در کشور بالا رفته و رشد جمعیت سیر صعودی داشته باشد، علاوه بر این مشکلات اقتصادی و اجتماعی موجود، نیازهای اولیه این گروه جمعیتی را برآورده نمی‌تواند.بنابراین نسل آینده افغانستان از سواد و آگاهی اجتماعی کم‌تر برخوردار بوده، نه تنها برای افغانستان بلکه برای سایر کشورهای منطقه تهدید امنیتی می‌باشد، چرا که مهارت خاصی ندارند و درآمدی نیز نخواهند داشت. در نهایت راه مهاجرت را در پیش خواهند گرفت و یا جذب گروه‌های تندرو منطقه‌ای خواهند شد.

۴. گسترش جرایم اجتماعی

آگاهی پایین و بی‌سوادی نقش مهم در فرهنگ عمومی جامعه و هم‌چنین در حریم خانواده و تربیت فرزندان دارد. بی‌سوادی عامل بسیاری از مسایل، مشکلات، نارسایی های اجتماعی و جرایم است. پدر و مادر بی‌سواد دنیای پیرامونش را کوچک‌تر نسبت به والدین باسواد می‌بیند. والدین باسواد فرزندانش را از راه علمی و منطقی کنترول می‌کند، بنابرین آن‌ها به دلیل آگاهی و شناخت نیازهای زندگی خویش، شرایط مادی، معنوی وعاطفی مناسب را برای فرزندان‌شان ایجاد می کنند. اما والدین کم سواد توجه کمتری به مسایل عاطفی فرزندان خود داشته، بر علاوه آن  تاکید بر باورها و اعتقادات سنتی دارند، این عملکرد می‌تواند فرزندان را بسوی جرایم گوناگون سوق بدهد.

نتیجه گیری

نابرابرى جنسیتى یکی از چالش‌های اساسی کشورهای جهان سوم بشمار می‌رود، اما در افغانستان این نابرابری ریشه عمیق در ساختار اجتماعی و نگرش سلطه‌جویانه مردان نسبت به زنان دارند، از آن جمله می‌توان از خشونت‌های خانوادگی و اجتماعی علیه دختران و زنان نام برد؛ منشاء آن را میتوان در عدم آگاهی و ساختار سنت‌های قدیمی جامعه دانست.

علم و دانش پایه و اساس توسعه یک کشور را تشکیل می‌دهند؛ فراگیری علم  به افراد کمک می‌کند تا مهارت‌های لازم برای کار و زندگی کسب کنند . اما محرومیت دختران از تعلیم و تحصیل در آینده می‌تواند منجر به کاهش سطح کلی توانایی‌ها و مهارت‌های مسلکی زنان، خشونت و بروز جرایم مختلف در جامعه گردد. از سوی دیگر تحصیلات و آموزش به عنوان عوامل اصلی کاهش فقر و نابرابری اجتماعی در جامعه قلمداد گردیده؛ میتوانند سبب کاهش خشونت‌های خانوادگی نیز گردد.

در اخیر باید یادآور شد که فرصت‌های برابر برای همه اقشار، اساس توسعه‌ی پایدار و شگوفایی جامعه می‌باشد، بنابراین لازم است دولت جهت توسعه کشور به همه افراد جامعه، بدون تبعیض جنسیتی، نژادی و مذهبی فرصت‌های برابر در دسترسی به تحصیلات را فراهم کند. هیچ‌کس نباید به دلیل جنسیت و نژاد از این حق طبیعی‌اش محروم نگردد. با این کار می‌توانیم به سوی جامعه‌ای مرفه و پایدار گام برداریم.

اعضای جنبش شنبه‌های ارغوانی شنبه شب در ولایات تخار و بلخ گرد هم آمدند تا شب یلدا را جشن بگیرند. جشن شب یلدا یک رویداد فرهنگی باستانی است که در سراسر افغانستان و کشورهای همسایه آن گرامی داشته می‌شود. در این گردهمایی‌ها ممنوعیت تجلیل از شب یلدا توسط طالبان محکوم شد و آن را نقض آشکار حقوق و آزادی‌های فرهنگی و رد هویت ملی افغانستان خواندند.

ممنوعیت شب یلدا توسط طالبان که به جشن انقلاب زمستانی نیز معروف است، اکنون برای سومین سال متوالی ادامه دارد. شرکت‌کنندگان این ممنوعیت را یک کمپین عمدی برای از بین بردن تنوع فرهنگی و تحمیل ایدئولوژی‌های طالبانی توصیف کردند. آن‌ها این اقدام را به “آپارتاید فرهنگی” تشبیه کرده و طالبان را به تضعیف سیستماتیک سنت‌ها و خاموش کردن بیان فرهنگی متهم نمودند.

سخنگوی جنبش شنبه‌های ارغوانی گفت: «تحریم شب یلدا نه تنها حمله‌ای به یک جشن ملی است، بلکه تلاشی حساب‌شده برای محو میراث فرهنگی و تضعیف پیوندهای وحدت ملی است. این اقدام سنت‌های ما را نابود کرده و صدای عقل، شادی و انعطاف‌پذیری فرهنگی را خاموش می‌کند.»

طالبان در دوران حکومت قبلی خود نیز جشن‌های سنتی مانند شب یلدا و نوروز را غیرقانونی اعلام کرده بودند. بازگشت این محدودیت‌ها نشان‌دهنده تداوم ایدئولوژی سخت‌گیرانه طالبان است. اکنون بسیاری از افغان‌ها مجبورند شب یلدا را در خفا جشن بگیرند تا از انتقام‌جویی مقامات طالبان در امان بمانند.

این جنبش هم‌چنین از جامعه بین‌المللی و سازمان ملل متحد به خاطر آنچه «همدستی از طریق بی‌عملی» نامیده می‌شود، انتقاد کرد. این جنبش بازیگران جهانی را به عادی‌سازی سرکوب آزادی‌های فرهنگی متهم کرد و هشدار داد که نادیده گرفتن سیاست‌های طالبان می‌تواند منجر به نابودی تنوع فرهنگی افغانستان، فرسایش هویت ملی، و تبعید اجباری نخبگان فرهنگی شود.

در این بیانیه تاکید شده است: «جلوگیری از این نقض‌ها نیازمند مداخلات فوری و جدی دیپلماتیک، سیاسی و اقتصادی از سوی جامعه جهانی است. سکوت و بی‌عملی به منزله خیانت به ارزش‌های انسانی مشترک است.»

این گردهمایی‌ها بر اهمیت وحدت، شکستن مرزهای جنسیتی سنتی، و اقدام جمعی برای حفظ حقوق فرهنگی افغانستان تاکید کردند. شرکت‌کنندگان اعلام کردند که جشن گرفتن شب یلدا در شرایط کنونی نه تنها یک سنت بلکه اقدامی مقاومتی در برابر ایدئولوژی طالبان و تعهدی برای حفظ آزادی‌های فرهنگی برای نسل‌های آینده است.

شب یلدا، که در طولانی‌ترین شب سال جشن گرفته می‌شود، نماد پیروزی نور بر تاریکی است. این شب به طور سنتی با داستان‌سرایی، شعرخوانی، و به اشتراک‌گذاری غذاهای فصلی مانند انار و آجیل همراه است. در سال ۲۰۲۲، یونسکو شب یلدا را به عنوان میراث فرهنگی ناملموس مشترک افغانستان و ایران به ثبت رساند و اهمیت آن را در تقویت وحدت و تداوم فرهنگی به رسمیت شناخت.

گردهمایی‌های جنبش شنبه‌های ارغوانی به شهروندان افغانستان یادآور می‌شود که هویت فرهنگی خود را در برابر سرکوب حفظ کنند.

سیویکوس مانیتور (The CIVICUS Monitor) در گزارشی درباره تشدید سرکوب در افغانستان هشدار داده است، جایی که دولت طالبان فشارها بر فعالان و خبرنگاران، به‌ویژه حامیان حقوق زنان، را افزایش داده است. این گزارش موارد فزاینده‌ای از بازداشت، ارعاب و سانسور را مستند کرده است، هم‌زمان با تلاش طالبان برای تقویت سلطه خود و اعمال محدودیت‌های بیشتر بر زنان تحمیل می‌کند.

از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، این گروه به‌طور سیستماتیک حقوق زنان را نقض کرده است. آن‌ها دختران را از تحصیلات متوسطه محروم، زنان را از دسترسی به مشاغل محدود و قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای پوشش وضع کرده‌اند. گزارش سیویکوس مانیتور نشان می‌دهد افرادی که با این سیاست‌ها مخالفت کرده‌اند با پیامدهای شدیدی چون بازداشت، تهدید و آزار مواجه شده‌اند.

در این گزارش به نمونه‌هایی از مدافعان حقوق زنان اشاره شده است که به دلیل سازماندهی اعتراضات مسالمت‌آمیز یا ابراز مخالفت با سیاست‌های طالبان، بدون رعایت مراحل قانونی بازداشت شده‌اند. خبرنگاران نیز، به‌ویژه زنان، برای پوشش این موضوعات با تهدیدها و محدودیت‌های شدید روبرو هستند. رسانه‌ها با سانسور گسترده مواجه شده‌اند و بسیاری از روزنامه‌نگاران در ترس دائمی از انتقام زندگی می‌کنند.

سیویکوس مانیتور گفت: «فضای جامعه مدنی و رسانه‌های مستقل به‌سرعت در حال نابودی است. اقدامات طالبان بخشی از یک استراتژی حساب‌شده برای خاموش کردن صدای مخالفان و اعمال کنترل کامل، به‌ویژه بر زنان است.»

سیویکوس مانیتور وضعیت فضای مدنی افغانستان را «بسته» ارزیابی کرده است، که پایین‌ترین سطح در سیستم رتبه‌بندی این نهاد است. این وضعیت نشان‌دهنده نبود کامل آزادی‌های دموکراتیک است، جایی که فعالان و روزنامه‌نگاران با خطرات جدی روبرو هستند.

در حالی که جامعه جهانی سیاست‌های طالبان را محکوم کرده و سازمان‌هایی مانند دیده‌بان حقوق بشر و عفو بین‌الملل خواستار مداخله فوری شده‌اند، فعالان افغان هشدار می‌دهند که اقدامات دیپلماتیک و تحریم‌ها نتوانسته‌اند از تشدید سرکوب جلوگیری کنند.

سیویکوس مانیتور از جامعه بین‌المللی می‌خواهد که اقداماتی قوی‌تر انجام دهند، از جمله حمایت از جامعه مدنی افغانستان از طریق مسیرهای امن، افزایش پشتیبانی از خبرنگاران در معرض خطر، و حفظ فشار بر طالبان برای رعایت حقوق بشر.

با وجود این چالش‌ها، برخی از فعالان همچنان به مبارزه خود ادامه می‌دهند. یکی از مدافعان حقوق زنان که نامش فاش نشده است، گفت: «ما ساکت نخواهیم شد. دنیا باید از آنچه اینجا اتفاق می‌افتد، مطلع شود.»

گزارش سیویکوس مانیتور بر نیاز فوری به توجه پایدار جهانی تأکید می‌کند، زیرا با کاهش فضای مدنی افغانستان، فرصت کمی برای آزادی بیان و دفاع از حقوق باقی مانده است.