مهم‌ترین‌ها در چرایی سقوط

دورهٔ بیست‌سالهٔ جمهوریت در افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۲۱) که با حملهٔ ایالات متحده و سقوط رژیم طالبان آغاز شد، در نهایت با بازگشت سریع و قاطع آنان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ به پایان رسید. این نوشتار به بررسی عوامل داخلی این فروپاشی، با تمرکز ویژه بر نقش رهبران سیاسی، به‌ویژه حامد کرزی و اشرف غنی، و نیز پدیدهٔ پشتونیزم و ناکارآمدی رهبران جهادی و سیاسیون می‌پردازد. استدلال اصلی مقاله این است که حکومت‌های این دوره، به‌جای ساختن یک دولت فراگیر و مبتنی بر حقوق شهروندی، با مشی قوم‌گرایانه، فساد سیستماتیک و تمرکزگرایی قدرت، پایه‌های مشروعیت خود را سست کردند و زمینه را برای بازگشت طالبان فراهم آوردند.

پس از کنفرانس بن در سال ۲۰۰۱، خورشید آزادی و مردم‌سالاری در افغانستان طلوع کرد. جامعهٔ بین‌المللی وعدهٔ ساخت دولتی مدرن را داد و بسیاری از هم‌وطنان از سراسر جهان با دنیایی از آرزو به میهن بازگشتند تا در بازسازی کشور مشارکت کنند. با این حال، این بهار دموکراسی در افغانستان به‌سرعت توسط سردمداران قبیله، مدافعان پشتونیزم و باورمندان به زعامت «برادر بزرگ‌تر» که خود را صاحبان سرزمین مشترک آحاد ملت می‌دانستند، به فنا رفت. در کنار این عوامل، ناکارآمدی و اختلافات رهبران جهادی پیشین و چهره‌های نوظهور سیاسی نیز سهم به‌سزایی در این افول داشت.

کرزی؛ سنگ تهداب فساد و تقویت طالبان

حامد کرزی به‌عنوان رئیس‌جمهور و فرماندهٔ کل قوای مسلح کشور، به‌صورت پلکانی طالبان را از یک گروه تروریستی محکوم به فنا، به «مخالفان» و سپس به «برادران ناراضی» تبدیل کرد و به مخالفت جدی با حملات شبانهٔ نیروهای آیساف علیه طالبان پرداخت. وی رهبران جهادی را سرگرم قدرت و غرق در فساد نمود. از سوی دیگر، حقوق بشر را به بازیچه‌ای بدل کرد و با نقش‌دادن نمادین زنان در حکومت، جامعهٔ جهانی و جامعهٔ مدنی کشور را فریب داد.

هم‌زمان، او حتی اجازهٔ برخورد قاطع با طالبان را به نیروهای نظامی کشور نمی‌داد و با بهانهٔ صلح‌دوستی و آشتی، نیروهای انتحاری و تروریست طالبان را که در خون مردم غرق بودند، از زندان‌ها رها می‌کرد. برنامه‌های صلح ترتیب داد و به این بهانه، ترس طالبان از حکومت را از میان برداشت. عدم برخورد قاطع با کشت خشخاش ــ که یکی از منابع مهم تمویل طالبان بود ــ از یک‌سو به تقویت طالبان و از سوی دیگر به گسترش مواد مخدر در میان جوانان انجامید و آغشته‌شدن برخی نیروهای نظامی به فساد را در پی داشت.

مجموع این عوامل، گسستی عمیق میان رأس هرم حاکمیت و بدنهٔ جامعه ایجاد کرد. حتی کار به جایی رسید که کرزی در یک مصاحبه اظهار کرد آرزو داشت طالبان سربازان او باشند؛ سخنی که به‌مثابهٔ تیر خلاصی بر انگیزهٔ نیروهای نظامی کشور بود. کمک‌های جامعهٔ جهانی نیز به بهانهٔ فقر مردم و جذب آنان توسط طالبان، عمدتاً به مناطق پشتون‌نشین سوق داده شد و دیگر مناطق کشور به فراموشی سپرده شد. استدلال کرزی و پس از او غنی این بود که مردم مناطق دیگر در صلح زندگی می‌کنند، اما ساکنان مناطق جنگ‌زده برای جلوگیری از پیوستن به طالبان نیازمند کمک فوری‌اند؛ رویکردی که در عمل به تمویل خانواده‌های طالبان انجامید.

سیاسیون و مجاهدین؛ مهره‌های شطرنج پشتونیزم

رهبران سیاسی و جهادی کشور در کشاکش قدرت با چهره‌های نوظهور عرصهٔ سیاست گرفتار شده بودند و از سوی دیگر، در فساد افسارگسیخته‌ای که کرزی و غنی برای آنان گسترده بودند، مشغول زراندوزی شدند. آنان هر از گاهی برای حفظ نفوذ خود در میان توده‌های مردم، مواضع تند اتخاذ می‌کردند و نقل محافل می‌شدند. ناخواسته برای رسانه‌ها خوراک خبری فراهم کرده و در شبکه‌های اجتماعی مواضع موافق و مخالف خود را به‌صورت آتشین مطرح می‌کردند.

این رهبران برای کسب امتیازات آشکار و پنهان، گهگاهی به بهانه‌های مختلف اقدام به برگزاری گردهمایی می‌کردند تا به ارگ ثابت سازند که هنوز نبض جامعه در دست آنان است. هم‌زمان، استخبارات کشورهای مخالف حضور غرب در افغانستان نیز با دمیدن در این فضا، دموکراسی نوپای کشور را هر روز بیش از پیش به سراشیبی سقوط سوق می‌دادند. احزاب و جریان‌های تازه سیاسی یکی پس از دیگری اعلام موجودیت می‌کردند و جنگ قدرت میان سیاسیون شدت می‌گرفت.

در این میان، بسیاری از احزاب و گروه‌های جهادی دچار انشعاب شدند و تنها طالبان بودند که یکپارچه و منسجم علیه دولت و مردم می‌جنگیدند. اختلاف‌ها به حدی رسید که پس از مرگ سید حسین انوری، هر دو پسر او از کابل برای تصاحب کرسی وکالت مردم کابل در پارلمان نامزد شدند. نمونه‌های مشابه دیگری نیز وجود داشت؛ از جمله رقابت پسر محمدکریم خلیلی و پسر برادرش حاج نبی خلیلی برای یک کرسی پارلمانی از کابل.

غنی؛ میخ آخر بر تابوت دولت

اشرف غنی همان مسیر کرزی را ادامه داد، اما با شتاب بیشتر. او می‌خواست تمامی تصمیم‌ها شخصاً از سوی خودش اتخاذ شود. این تمرکز افراطی قدرت، به‌ویژه با سلب صلاحیت از دیگران ــ که بسیاری‌شان «غیرخودی» تلقی می‌شدند ــ روند ادارهٔ کشور را فلج کرد؛ تا جایی که کوچک‌ترین تصمیم‌های اداری نیز نیازمند امضای رئیس‌جمهور بود.

غنی که در ظاهر با شعار مبارزه با فساد وارد ارگ شده بود، با سخت‌گیری‌های نابجا به گسترش ناامنی کمک کرد. او برخلاف کرزی، تنش با همسایگان را افزایش داد و در مذاکرات با دولت‌های غربی، تصویری غیرواقعی از ثبات اوضاع ارائه می‌داد. اختلاف او با ریاست اجرایی ــ نهادی زادهٔ توافق سیاسی پس از انتخابات جنجالی ــ فضای جامعه را آن‌چنان ملتهب کرد که افکار عمومی از تهدید اصلی، یعنی طالبان، غافل ماند.

هم‌زمان، با کنارزدن نیروهای کارآمد و میدان‌دادن به افراد کم‌تجربه، بخش بزرگی از جامعه درگیر مسئلهٔ عزل و نصب‌ها شد، در حالی‌که طالبان بی‌وقفه در میدان نظامی و سیاسی پیشروی می‌کردند.

خلیلزاد؛ تبدیل دموکراسی به نمایش سیاسی

زلمی خلیلزاد با استفاده از اعتماد سیاست‌مداران آمریکایی و اختیارات گسترده‌ای که در اختیار داشت، توانست نفوذ تعیین‌کننده‌ای در معادلات افغانستان پیدا کند. او با تطمیع، فشار و گاه ارعاب، بسیاری از سیاست‌مداران داخلی را با خود همراه ساخت و ذهنیت سیاست‌گذاران آمریکایی را به سمت مذاکره و توافق با طالبان سوق داد؛ تا آن‌جا که گفت‌وگوهای دوحه بدون حضور دولت افغانستان انجام شد.

در این روند، سیاست آمریکا و دولت افغانستان در مسیری قرار گرفت که عملاً به تقویت پشتونیزم انجامید. کرزی و غنی نیز که خود باورمند به این رویکرد بودند، با خلیلزاد هم‌سو شدند. هر زمان که نیروهای سیاسی غیرپشتون برای ایجاد اتحاد ملی تلاش می‌کردند، خلیلزاد با جنگ روانی، چانه‌زنی، تطمیع یا ارعاب، این اتحادها را در نطفه خفه می‌کرد. او با ایجاد و حمایت از رسانه‌ها و بهره‌گیری از کمک‌های خارجی، توانست در این نبرد نرم پیروز شود.

این حرکت آرام و پیوسته، طالبانِ تضعیف‌شده را دوباره احیا کرد و آنان را به قدرت بلامنازع افغانستان بدل ساخت. توافق دوحه، عملاً بدون درنظرگرفتن خواست مردم افغانستان، قدرت را به طالبان واگذار کرد.

سخن پایانی

سخن آخر آن‌که، گرچه عوامل گوناگون دیگری نیز در سقوط دولت نقش داشته‌اند، اما نقش افراد و جریان‌های یادشده نه‌تنها انکارناپذیر، بلکه آشکار است. بحران کنونی جامعه افغانستان، حاصل عملکرد همین چهره‌هاست و آنان همچنان در مسیر حمایت از طالبان گام برمی‌دارند. اغراق نیست اگر گفته شود که مثلث خلیلزاد، کرزی و غنی معماران انتقال قدرت به طالبان و زمینه‌ساز حضور آنان در ارگ بوده‌اند.

نویسنده: محمدعظیم محمدی

همانطور‌ی که دولت جو بایدن خروج نیروهایش را از افغانستان آغاز کرد، در هفته‌های گذشته شاهد موج از خشونت‌ها بودیم. روز جمعه، یک موترخودروی پر از مواد منفجره در جنوب کابل منفجر شد که منجر به کشته شدن 27 نفر شد. روز شنبه، یک استاد دانشگاه کابل به ضرب گلوله کشته شد، و در همان روز میدان‌هوایی قندهار نیز مورد حمله موشکی و راکتی قرار گرفت. ماه گذشته، هنگامی‌که رئیس جمهور بایدن خروج نیروهایش را ازفغانستان اعلام کرد، من در حال صرف غذای ناهار با رویا رحمانی سفیر افغانستان در ایالات متحده بودم. من در افغانستان چندین سال جنگیدم و طی دو سال گذشته من و سفیر رحمانی باهم دوست شده‌ایم، و هر چند وقت یک‌بار باهم غذا می‌خوریم.

وقتی که  هر دوی‌ مان وارد اتاق غذاخوری محل اقامت وی ​​در واشنگتن شدیم، تلفن رویا زنگ می‌خورد. طبق رسم مهمان‌نوازی افغان‌ها، ما نشستیم و آنچه که مشخص شد دیدم غذا برای یک نفر آماده کردند، چرا که رویا خودش به خاطر ماه رمضان غذا نمی‌خورد. بعداً، وقتی که یک مهماندار برایم غذا آورد، تلفن رویا رحمانی دوباره زنگ خورد. این بار او باید این تماس را جواب می‌داد. آن‌هم وزیر خارجه افغانستان بود که زنگ زده بود. رویا جواب داد و به دلیل تاخیر بیانیه‌ی که آن‌ها برای او فرستاده بود تا به دولت بایدن تحویل دهد معذرت خواست. بنابراین؛ من هم به تنهایی رویا نشستم، سبزیجاتی که روی بشقابم چیده‌شده بود تناول کردم و این لحظه‌ی که مثل یک رویا بود.

دو روز بعد، برای دویدن صبحگاهی با یک دوست قدیمی‌ام که من او را به نام جک صدا می‌کنم رفتم. من و جک؛ هر دوی ما در افغانستان در بخش نیروهای عملیات ویژه خدمت می‌کردیم جایی که او هنوزم در آنجا کار می‌کند. جک در افغانستان آنقدر وقت گذانده است که حتی عضویت قبیله‌ی دارد، و همانطوری که ما با هم از کنار حصار‌های ساختمان کنگره در امتداد بازار ملی به پایین می رفتیم، من داستان ناهارم را برایش بازگو کردم و گفتم که آن لحظات چه لحظاتی عجیب و جالب بود: «من نمی‌توانم باورکنم که این خاطره‌ی من بود و چگونه همه چیز تمام شد». جک خندید، و با یک حالت واقع بینانه، پیش‌بینی کرد که جنگ با سالاد در محل اقامت سفیر و با یک کنفرانس خبری توسط رئیس جمهور پایان نخواهد یافت. این جنگ همانطوری که با خون آغاز شده است با خون به پایان خواهد رسید.

جک به من یادآوری کرد که خارج‌کردن 3500 سرباز آمریکایی از افغانستان، از نظر نظامی یک «جنگ عقب‌نشینی» است، در حالی که نظامیان هنوز با دشمن در ارتباط است، میدان‌های داغ جنگ را به دشمن واگذار می‌کنند. از بین همه مانورهایی که ارتش می تواند انجام دهد «پیشروی، جناح‌گیری، دفاع و غیره» است که این رورش کاملاً پذیرفته شده است، عقب‌نشینی از جنگ پیچید‌ه‌ترین و دشوارترین ماموریت است، زیرا شما نه می‌توانید حمله کنید و نه می‌توانید دفاع کنید، پس این وضعیت بسیار خطرناک و آسیب‌پذیر است.

بر خلاف خروج از عراق، که در آن زمان سربازان آمریکایی می‌توانستند مثل سال ۲۰۱۱ از بیابان‌ها و دشت‌ها به کویت بروند و بر خلاف خروج شوروی در سال ۱۹۸۹ که در آن زمن می‌توانستند از مرز مشترک عبور کنند، سربازان آمریکایی در حال حاضر در افغانستان تنها شده‌اند و متکی به سه پایگاه اصلی تحت کنترل آمریکا مانند بگرام، جلال‌آباد، قندهار هستند که بازگشت آن‌ها را به خانه بیشتر از آن به مخاطره می‌اندازد.

افغان‌ها بسیار حافظه قوی دارند. در طول خدمت من در افغانستان، بزرگان محل اغلب نه تنها به مکان‌های اشاره می‌کردند که با روس‌ها جنگیده بودند، یا مکان‌ها را نشان می‌دادند که پدربزرگ‌هایشان با انگلیسی‌ها جنگیده بودند، بلکه حتی به ویرانه‌ها و قلعه‌هایی که اجدادشان با ارتش اسکندر بزرگ جنگیده بودند، اشاره می‌کردند. شاید معروف‌ترین شکست‌جنگی در تاریخ افغانستان در پایان جنگ اول انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۴۲ باشد. آن درگیری با پیروزی قاطعی انگلیس، در سال ۱۸۳۹ با تشکیل یک دولت دلسوز آغاز شد. اما آن دولت سقوط کرد که منجر به قیام و شورش در کابل شد.

مثل نظامیان ایالات متحده امروزی، انگلیسی‌ها خودش را از نظر جغرافیایی تنها یافتند و اما شرایط مطلوبی را برای خروج از جغرافیای دشمنان خود تأمین کردند، اما هنگامی‌که سربازان و کارمندان ملکی آن‌ها حدود 16،500 نفر از دروازه کابل به طرفی مسیر جلال آباد حرکت کردند، افغان‌ها به آن‌ها حمله کردند و همه آن‌ها را کشتند به جز یک نفر از آن‌ها زنده ماندند: یک پزشک جراح نظامی به نام ویلیام برایدون. هنگامی‌که دکتر برایدون  تنها بازمانده‌ی اصلی از آن کشتار بود که سوار بر اسب به حالت مرگ به دروازه جلال آباد رسید، با وجود که بخشی از جمجمه او بریده شده بود، یک نفر از نگهبانان از او پرسید که ارتش کجاست؟ او پاسخ داد: «من خودم ارتش هستم».

اگرچه ارتش شوروی یک قرن بعد از این سرنوشت جلوگیری کرد، اما حکومت و رژیمی را که به میراث گذاشت کمی بهتر بود. محمد نجیب الله، شکنجه‌گر بدنام و رئیس سابق اداره استخباراتی افغانستان به نام «خاد» و یاهم معروف به کی‌جی‌بی بود که توسط شوروی به عنوان رئیس جمهور منصوب شده بود و پس از خروج شوروی، او  توانست بیش از دو سال قدرت را در دست داشته باشد. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، حمایت مالی آن‌ها از رژیم دست نشانده‌‌اش از بین رفت. آقای نجیب الله به زودی از مقامش برکنار شد، وقتی که کابل به دست رژیم طالبان افتاد و در نهایت؛ نجیب توسط طالبان اعدام شد. سوال اینجا است که آیا ایالات متحده پس از خروج نیروهای‌مان تا چه مدت‌زمانی از دولت رئیس جمهور افغانستان اشرف غنی حمایت خواهد کرد. یک سال؟ دو سال؟ یا چند سال؟ «فاصله مناسب» برای قرض‌گرفتن عبارت نیکسون از شکست و خروج غم‌انگیز ما از ویتنام چیست؟.

در حالی‌که من و جک می‌دویدیم، در مورد این تاریخچه و در مواردی سایر جنبه‌های پیچیده‌ی خروج آمریکا از افغانستان بحث می‌کردیم: چند نفر از اعضای ارشد دولت افغانستان تابعیت دوگانه دارند و آن‌ها به احتمال زیاد کشور را ترک می‌کنند، افراد ناتوان و زیردستانش را در یک وضعیت بحرامی بجا می‌گذارند؛ چالش‌های سقوط پوسته‌ها و پاسگاه‌های مناطق دور افتاده‌ی افغانستان نیز نگران کننده است; اینکه؛ آیا وزارت امور خارجه آمریکا  به آن دسته از افغان‌های که جانش را به خاطر دولتش و به خاطر ما به خطر انداخته‌‌اند به آن‎‌‌ها ویزا اعطا خواهد کرد یانه؟

جک نتیجه‌گیری کرد و گفت: «ممکن است کار آمریکا با افغانستان تمام شده باشد، اما کار افغانستان با آمریکا تمام نشده است». از نظر جک، ناهار خوردن من در محل اقامت سفیر رویا رحمانی به معنای پایان جنگ نیست. نه برای من، نه برای کس دیگری و نه برای همه!

پس از پایان تماس، سفیر از این که به مهمان بی‌توجهی کرده باشد از من عذرخواهی کرد. او گفت که یک مورد دستورات کار داشت که ما نتونستیم در موردش بحث کنیم. اما او قصد داشت که یک کتاب بنویسد و در آن مورد از من رهنمود و مشوره می‌خواست. مثل داستان ملیون‌ها دختر افغان که اکنون ما داریم آن‌ها را پشت سر می‌گذاریم، داستان خودش هم با جنگ و غلبه بر نسخه ظالمانه‌ی اسلام نسخۀ که توسط طالبان قهرمان‌سازی شده است گره خورده است، سفر شخصی که منجر به فصل پایانی از تحولات خواهد شد که در این فصل او به عنوان اولین سفیر زن از افغانستان در ایالات متحده منصوب شده است. توصیه و مشوره من به او این بود که اول باید تمام موارد را یادداشت کنید، و سپس؛ به او گفتم که ممکن است هنوز آنقدر آماده نباشید که تا فصل آخر را بنویسید. زیرا؛ از آنجایی که ممکن است او بیشتر به خاطر آخرین سفیر در آمریکا به خاطره‌ها بماند و نه به خاطر اولین سفیر زن در آمریکا.

نویسنده: الیوت آکرمن

ترجمه: اسدالله جعفری پژمان

 نیویورک‌تایمز: 5 می، 2021